NIEZGODNOŚĆ ART. 203 K.P.K. Z KONSTYTUCJĄ

W tym artykule chcielibyśmy zwrócić uwagę na kontrowersyjny przepis kodeksu postępowania karnego, umożliwiający sądowi skierowanie oskarżonego na wniosek prokuratora w postępowaniu przygotowawczym oraz biegłych sądowych w postępowaniu sądowym na obserwację psychiatryczną w ośrodku zamkniętym, tj. art. 203 k.p.k.

Tego typu sprawę prowadzi nasza Fundacja. Biegli sądowi w postępowaniu przygotowawczym rozważali o konieczności skierowania Pani Marii C. na obserwację sądowo – psychiatryczną (która zgodnie z przepisami nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, choć może zostać decyzją Sądu przedłużona, a łączny czas jej trwania nie może przekroczyć 8 tygodni.)

Pani Maria została oskarżona m.in. o nękanie i stosowanie gróźb karalnych wobec sąsiadów zamieszkujących wraz z nią w budynku wielolokalowym. Ze względu na jej zachowanie podejrzewano u niej chorobę psychiczną. Pani Maria C. była wielokrotnie badana  przez lekarzy psychiatrów, również podczas dłuższych obserwacji, które miały miejsce na jej wniosek. W ocenie Pani Marii C. jej bogata dokumentacja medyczna była wystarczająca na etapie postępowania przed Prokuraturą do wydania opinii o jej stanie zdrowia. Jej zdaniem umieszczenie jej w szpitalu  psychiatrycznym jest niecelowe, ponieważ  wątpliwości  diagnostyczne  zostały  już  rozstrzygnięte.

Niezależną opinię psychiatryczną w jej sprawie wydał dr med. Jerzy Pobocha, który stwierdził, że biegli psychiatrzy – rozważający o poddaniu Pani Marii C. obserwacji sądowo-psychiatrycznej, nie mieli pełnej informacji o jej leczeniu, a w szczególności  nie  mieli wyników  badań  i  leczenia w  Klinice  Psychiatrycznej, już  po  opinii  biegłych. Po wyprowadzeniu się hałaśliwych  sąsiadów,  czego nie  mogła znieść Maria  C. z  nowymi  mieszkańcami  nie ma żadnych  konfliktów. Dlatego,   jego zdaniem- w jej przypadku – obserwacja taka nie jest konieczna.

Aby wyjaśnić złożoność problemu związanego ze sformułowaniem tego przepisu należy cofnąć się do poprzednio obowiązującego w Polsce systemu prawnego. Ta konstrukcja prawna istnieje bowiem w polskim postępowaniu karnym od 1928 roku. Najciemniejszy okres związany z jej stosowaniem przypada na lata, w których w Polsce panował ustrój socjalistyczny. Wtedy to bowiem na podstawie art. 184 kpk z 1969 roku skierowanie na obserwację psychiatryczną oskarżonych następowało na wniosek biegłych, natomiast o jej orzeczeniu oprócz sądu w postępowaniu przygotowawczym mógł decydować prokurator. Obserwacja taka według obowiązującego wtedy przepisu powinna trwać nie dłużej niż 6 tygodni, przy czym sąd nie był zobowiązany do wskazania jej okresu. Dopiero po upływie tych 6 tygodni biegli musieli wnioskować o jego przedłużenie. Ponadto w ówcześnie obowiązującym artykule ustawodawca nie określił maksymalnego czasu trwania takiej obserwacji psychiatrycznej, co w praktyce przekładało się na trwające w nieskończoność przetrzymywanie oskarżonych w zakładach zamkniętych. Regulację tą zmieniono kodeksem postępowania karnego z 1997 roku, w którym to art. 203 nadal nie określał maksymalnego czasu trwania obserwacji psychiatrycznej. Sąd na wniosek zakładu mógł przedłużać termin obserwacji na czas określony. W kodeksie tym zmieniono natomiast to, że jedynie sąd mógł orzekać o skierowaniu oskarżonego na obserwację psychiatryczną w ośrodku zamkniętym. I w tym przypadku o konieczności wydania takiego orzeczenia przez sąd wnioskowali biegli sądowi, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator.

Obecnie po dokonaniu przez ustawodawcę w lutym 2008 roku nowelizacji kodeksu postępowania karnego z 1997 roku wskazano maksymalny łączny czas trwania takiej obserwacji na okres 8 tygodni, przy czym zgodnie z obecnym brzmieniem przepisu, obserwacja w zakładzie leczniczym nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, ale na wniosek zakładu sąd może przedłużyć ten termin na czas określony, niezbędny do zakończenia obserwacji. Tym samym zobowiązano sąd, by w postanowieniu określił nie tylko miejsce ale i czas trwania obserwacji. Ponadto dodano szczególny zapis, że w razie zgłoszenia przez biegłych konieczności skierowania oskarżonego na obserwację psychiatryczną w zamkniętym ośrodku, badanie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego może być połączone z obserwacją w zakładzie leczniczym tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo. Zmieniono również § 2 tego artykułu, a mianowicie określono, że o potrzebie obserwacji w zakładzie leczniczym orzeka sąd, a w postępowaniu przygotowawczym sąd orzeka na wniosek prokuratora. Tym samym o ograniczeniu możliwości umieszczenia oskarżonego na obserwacji w zamkniętym zakładzie leczenia psychiatrycznego decydują te same przesłanki jak w przypadku ograniczenia możliwości zastosowania tymczasowego aresztowania (zastosowano tutaj odpowiednie stosowanie art. 259 § 2 k.p.k.). Bez spełnienia warunków przewidzianych w art. 259 § 2 obserwacja w zamkniętym zakładzie jest dopuszczalna jedynie gdy oskarżony sam o to wnosi. Po nowelizacji zażalenie oskarżonego na orzeczenie sądu decydujące o jego skierowaniu na obserwację psychiatryczną musi nastąpić niezwłocznie. Wcześniej takie zastrzeżenie w ogóle nie istniało.

Nowelizacja z lutego 2008 roku była niejako „wymuszona” na ustawodawcy, albowiem orzeczeniem z dnia 10 lipca 2007 Trybunał Konstytucyjny (sygn. SK 50/06) pozbawił mocy obowiązującej art. 203 § 1 – 2 k.p.k. z dniem 18 października 2008 (15 miesięcy po ogłoszeniu wyroku). W wyroku Sąd orzekł o niezgodności z Konstytucją art. 203 § 1 k.p.k. jako niestwarzającego wystarczających gwarancji procesowych, zapewniających sądową weryfikację zgłoszonej przez biegłych konieczności połączenia badania psychiatrycznego oskarżonego z obserwacją w zakładzie leczniczym, zaś art. 203 § 2 w związku z art. 203 § 3 k.p.k. nie wskazującego maksymalnego czasu trwania obserwacji psychiatrycznej w ośrodku zamkniętym. W sprawie tej Trybunał Konstytucyjny oparł się m. innymi na dwóch prywatnych opiniach psychiatrycznych sporządzonych przez dr med. Jerzego Pobocha, w których to wskazywał on na brak zasadności stosowania obserwacji sądowo-psychiatrycznej, gdy nie wymagał tego stan psychiczny tych osób jak i rodzaj czynu.                                                                                                        Jak już wskazaliśmy na początku artykułu dr med. Jerzy Pobocha w opinii psychiatrycznej wydanej w sprawie, w której oskarżona jest Pani Maria C. wskazał, że nie zachodzi konieczność zastosowania w jej przypadku obserwacji psychiatrycznej w zakładzie zamkniętym, a biegli sądowi nie mogli również jednoznacznie stwierdzić o konieczności takiego skierowania.

Art. 203 k.p.k. w brzmieniu nadanym w 1997 roku, a wcześniej w 1969 roku aż do lutego 2008 roku dawał możliwość bezterminowego przetrzymywania i kierowania oskarżonych na obserwację w ośrodku zamkniętym bez istnienia ku temu jednoznacznych przesłanek. Skutkiem czego, tak jak w przypadku Pani Marii C., było wnioskowanie biegłych sądowych o skierowanie takiej osoby na obserwację bez postawienia odpowiedniej diagnozy co często powodowało pogarszanie się ich stanu zdrowia psychicznego. Dopiero wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 r. (sygn. akt SK 50/06) orzekający o niekonstytucyjności ówcześnie brzmiącego art. 203 k.p.k. wymusił na ustawodawcy konieczność dokonania w nim zmian. Tym samym dopiero nowelizacją z lutego 2008 roku zapewniono oskarżonym gwarancje procesowe.

FUNDACJA LEX NOSTRA

*Imię bohaterki jest przypadkowe – zostało zmienione na prośbę bohaterki artykułu.