WYDZIEDZICZENIE A WYŁĄCZENIE OD DZIEDZICZENIA

Wydziedziczenie w powszechnym mniemaniu jest kojarzone z całkowitym pozbawieniem danej osoby praw do majątku po zmarłym. Hasło „wydziedziczam Cię” często przejawia się w kulturze masowej, a poźniej jest powielane w sytuacjach rodzinnych.

Tymczasem wydziedziczenie zgodnie z kodeksem cywilnym jest niczym innym jak pozbawieniem danej osoby prawa do zachowku po osobie zmarłej i jest odmienną instytucją od wyłączenia jej z grona spadkobierców.

Wyłączyć daną osobę z grona spadkobierców można, np. poprzez odpowiedni zapis w testamencie (sporządzenie tzw. testamentu negatywnego), w którym osoba uprawniona do spadku zostanie pominięta. W sytuacji takiej spadkodawca nie musi podawać przyczyny wyłączenia danej osoby z grona spadkobierców. Skutkiem sporządzenia takiego testamentu będzie z reguły dziedziczenie ustawowe według zasad przyjętych w kodeksie cywilnym z pominięciem wyłączonego. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1975 r., III CZP 14/75, LEX Nr 1875).

Wyłączenie takiej osoby od dziedziczenia nie pozbawi jej natomiast możliwości do późniejszego domagania się zachowku od spadkobierców. Wydziedziczenie natomiast obejmuje oprócz utraty prawa do zachowku także wyłączenie od dziedziczenia. Sam testament negatywny, opisany na początku artykułu nie stanowi wydziedziczenia określonego w art. 1008 k.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71).

Zgodnie z art. 1008 k.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego – z zasady dotyczy nagannego trybu życia uprawnionego do zachowku, np. alkoholizmu, narkomanii czy przestępczego trybu życia. (zob. wyrok SA Warszawa z dnia 21 grudnia 2012 r., I ACa 911/12);

  2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych – np. niewykonywania obowiązku alimentacyjnego, nieudzielania opieki, braku pomocy w chorobie. (zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 6 marca 2013 r., I ACa 4/13).

Należy jednak podkreślić, że wskazane zachowanie wymienione w pkt. 1 i 3 ww. przepisu powinno nosić cechy uporczywości, czyli powinno być długotrwałe czy wielokrotne.

Ustawowa przyczyna wydziedziczenia, aby było ono skuteczne, musi istnieć w dacie sporządzenia testamentu, nie może być wybaczona i powinna zgodnie z art. 1009 k.c. wynikać z treści testamentu. Brak choćby tylko jednej z wyżej wymienionych przesłanek czyni wydziedziczenie nieważnym. (zob. uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71).

Jak stanowi art. 1010 § 1 k.c. spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. § 2 tego przepisu stanowi, że jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Istotny tu jest sam fakt, a nie moment przebaczenia. Wynika to z przepisu art. 930 § 1 k.c., który żadnego terminu dla przebaczenia nie ustanawia (a więc także po powołaniu do dziedziczenia w testamencie spadkobiercy; który był niegodnym już w dacie sporządzenia testamentu). Dowód przebaczenia spoczywa na wydziedziczonym (faktu przebaczenia wykazanej przez powołujących się na wydziedziczenie przyczyny wydziedziczenia). Dowód ten może być przeprowadzony – z braku jakichkolwiek w tym zakresie ograniczeń ustawowych – w jakikolwiek sposób przewidziany w kodeksie postępowania cywilnego. (zob. uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71).

Skutkiem przebaczenia wydziedziczonemu jest zachowanie przez niego tylko prawa do zachowku, nadal zaś pozostaje w mocy objęte wydziedziczeniem wyłączenie od spadkobrania, ustawa bowiem normuje skutki przebaczenia tylko w zakresie zachowania prawa do zachowku. Przebaczenie wyrażone w art. 1010 § 1 k.c. nie dotyczy objętego wydziedziczeniem wyłączenia od dziedziczenia. Wyłączenie od dziedziczenia może utracić moc tylko przez stosowną zmianę lub odwołanie testamentu, a zatem tylko przez testament, w tym więc zakresie samo przebaczenie poza testamentem nie będzie wystarczające. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71).

Ponadto odmiennie do sytuacji prawnej wydziedziczonego jego zstępni, zgodnie z art. 1011 k.c., są uprawnieni do zachowku. Inaczej niż wydziedziczony nie tracą oni przymiotu spadkobierców ustawowych i mogą dziedziczyć ten udział spadkowy, który przypadłyby wydziedziczonemu. W literaturze i w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliła się interpretacja, że sytuacja prawna wydziedziczonego, pozbawionego statusu spadkobiercy ustawowego, podobna jest do sytuacji osoby, która nie dożyła chwili otwarcia spadku (np. art. 928 § 2 k.c.). (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r., III CZP 85/15).

Dlatego przy rozporządzeniu majątkiem na wypadek swojej śmierci ważne jest umiejętne zastosowanie przepisów kodeksu cywilnego, aby przysłowiowe hasło „wydziedziczam Cię” obejmowało zarówno wyłączenie od dziedziczenia oraz pozbawienie prawa do zachowku.