Ta strona używa plików cookies.
Polityka Prywatności
Jak wyłączyć cookies?
Cyberbezpieczeństwo
AKCEPTUJĘ

Stres zawodowy – analiza zjawiska stresu i główne jego czynniki na przykładzie pracy służb socjalnych

Janusz Kawa,

Uniwersytet Rzeszowski

Wstęp

Stres towarzyszy nam w każdym dniu naszego życia. Wywołuje on u jednostki mnóstwo negatywnych emocji i zachowań. Ale stres jest też pew­nego rodzaju motywatorem do osiągniecia coraz to nowych celów, które sobie stawiamy. Wszystko zależy od tego jaką mamy osobowość, czy i jak umiemy sobie radzić w trudnych sytuacjach. Tematem ten pracy jest stres zawodowy a dokładnie czynniki, który mogą wywoływać stres zawodowy wśród pracow­ników służb socjalnych. Do napisania tego artykułu skłonił mnie fakt, że sam pracowałem w zawodzie pracownika socjalnego. Dużo słyszy się na temat nie­dopatrzeń pracownika socjalnego, gdy dochodzi do jakiejś tragedii domowej. W takim momencie pracownik socjalny czy asystent rodziny może mieć jakieś wyrzuty sumienia ale nie musi ich mieć, może czuć lęk albo nie musi i w koń­cu może mu towarzyszyć stres ale i nie musi.

Jak wiemy stres zawodowy w pracy służb socjalnych występuje na pewno, ponieważ jest to rodzaj pracy niosący za sobą dużą odpowiedzialność, wyro­zumiałość, cierpliwość i przede wszystkim poświęcenie. Lewis Carroll wypo­wiedział mądre słowa, które utkwiły mi w pamięci. Mówił, że „to co robimy dla innych, jest tym, co naprawdę warto robić”. Te słowa obrazują nam, że pomoc drugiemu człowiekowi jest czymś bardzo ważnym i prawidłowym. Dzięki temu, że pomagamy stajemy się lepszymi ludźmi. Pomoc daje niektó­rym ludziom pewną satysfakcję, dzięki której czują się spełnieni, potrzebni. Pracownik socjalny właśnie taką rolę wykonuje. Nastawiony jest na pomoc i wysłuchanie osoby znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej, nie zważając na to jak wygląda, jakie ma wykształcenie.

W pracy tej poddano analizie zjawisko stresu i główne jego czynniki, na przykładzie pracy służb socjalnych.

Pojęcie i istota stresu

Stres pojawia się w życiu człowieka od najmłodszych lat. W dzieciń­stwie występuje wtedy kiedy idziemy do przedszkola, kiedy bierzemy udział w występach mówiąc wierszyk. Później gdy zmagamy się ze sprawdzianami w szkole i egzaminami na studiach, a w życiu dorosłym wtedy gdy musimy podejmować ważne dla nas decyzje a także gdy chodzimy do pracy i musimy wywiązywać się z obowiązków w sposób terminowy i odpowiedni. Stres więc towarzyszy każdemu człowiekowi nie tylko w życiu rodzinnym, społecznym i zawodowym.

Według J.W. Hintona i F.R. Burtona stres jest to „stan psychiczny o we­wnętrznym i subiektywnym charakterze, którego treścią jest uświadomienie sobie braku możliwości radzenia sobie w jakiejkolwiek sytuacji. Bezpośredni­mi następstwami (albo przejawami) tak rozumianego stanu stresu są reakcje emocjonalne i fizjologiczne oraz procesy poznawcze o charakterze radzenia sobie ze stresem (np. zaprzeczenie), a także osłabienie procesów motywacyj­nych” (Łosiak 2008, s. 23).

  1. Lazarus definiuje stres jak „określoną relację między osobą a otocze­niem, która oceniana jest przez jednostkę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby”(Ogińska-Bulik 2006, s. 16).

Według L. Lazarusa „musi wystąpić czynnik stresujący, następnie zacho­dzi proces oceny działającego czynnika, czego efektem jest zakwalifikowanie owego czynnika jako zagrażającego, szkodliwego, bądź neutralnego lub sprzy­jającego. Trzecim elementem jest reakcja stresowa, zaś ostatnim – proces zma­gania się ze stresem”(Ogińska-Bulik 2006, s. 16).

  1. Selye określa stres jako stan organizmu wywołany przez pobudzenie go nieobojętnymi bodź­cami (stresorami), (…) ogólną reakcję organizmu na jakiekolwiek sta­wiane mu żądanie, jest to więc stan, w jakim znajduje się organizm, a nie czynnik, który ten stan wywołuje” (Okoń 2001, s. 371).

Stres jest więc odpowiedzią organizmu na jakąś daną sytuację w jakiej znalazł się człowiek. Wszyscy ludzie doświadczają stresu. Nie ważne gdzie, w szkole, w pracy, podczas spotkań,, biznesowego, czy podczas egzaminów. Aby lepiej zrozumieć zjawisko stresu trzeba takie wytłumaczyć czym jest stre­sor. Stres jest pewnego rodzaju bodźcem, czynnikiem wywołującym stan stre­su w naszym organizmie. Znaczenie tu ma wiele czynników nie tylko takie jak hałas czy temperatura ale także konflikty i zakłócenia w trakcie wykonywania czynności.

Raport ,,Melisany Klosterfrau’’ pokazuje, że stres wywołują w Polakach różne czynniki. Przede wszystkim stres ma miejsce w pracy – respondenci ba­dania TNS Polska wskazywali, że stresuje ich presja, nadmiar obowiązków, obawa przed utratą zatrudnienia czy nieprzyjemna atmosfera w miejscu pracy (łącznie 34% wskazań). Częsty powód odczuwanego stresu według Polaków to także kłopoty finansowe, szybkie tempo życia, sytuację życiową a także pro­blemy rodzinne i martwienie się tym, co przyniesie przyszłość (15%). Oprócz tych wymienionych czynników Polaków stresują też stosunki z rodziną i bliskimi, nagłe wydarzenia i brak wolnego czasu. Stres najmniej towarzyszył w życiu seksualnym (2%)” (Baranowska-Skimina).

Każdy człowiek inaczej reaguje na stres – jeden jest odporny na stres i stres dodaje mu motywacje do działania, drugi zaś pod wpływem stresu nie jest w stanie normalnie funkcjonować, co szkodzi zdrowiu i prowadzi do izo­lacji od życia społecznego. Stres zawodowy jest bardzo niebezpieczny dla osób, które wykonują pracę nastawioną na pomoc innym ludziom. Chodzi tutaj na przykład o zawód lekarza, pielęgniarki, policjanta, pracownika socjalnego. Osoby zajmujące wyżej wymienione stanowiska odpowiedzialne są za ludzkie życie.

Wybrane koncepcje stresu

Zjawisko stresu zostało odkryte przez Selyego przez przypadek. Pracował on nad odnalezieniem nowego hormonu sterydowego. Zaczęto więc prowa­dzić badania, które miały wytłumaczyć specyfikę stresu < zachodzącego w or­ganizmie człowieka. Powstało wiele koncepcji odnoszących się do istoty stresu. Jedną z koncepcji przedstawił sam odkrywca tego zjawiska Hans Selye. Autor ten nie wprowadził jednoznacznej definicji słowa stres. W jego publikacjach doszukać się można kilku różnych wyjaśnień tego zjawiska: „stres jest nieswo­istą reakcją organizmu na wszelkie stawiane mu żądania (…)” (Terelak 2008, s. 27). Selye tłumaczył, że stres powstaje w organizmie człowieka poprzez określony sposób, a ponieważ był on lekarzem przedstawiał to w sposób medyczny. Selye wyróżnił dwie formy stresu – dystres (negatywny) i eustres (pozytywny). Pozytywna forma stresu jest więc pewnego rodzaju motywacją do działania, jest bodźcem który dodaje nam siły do zrealizowania naszego konkretnego celu. Negatywna forma stresu występuje zaś wtedy, kiedy znajdujemy się w trudnych sytuacjach i nie możemy poradzić sobie ze stresem, który im towarzyszy. Pod presją czasu lub nawałem obowiązków stres nie ustępuje, co może prowadzić do złego samopoczucia a nawet choroby (Litzke i Schuh 2007, s. 9). Autor przedstawił także fazy przeżywania stresu, którym będzie poświęcony osobny rozdział w mojej pracy.

Inną koncepcją, która wyjaśnia zjawisko stresu jest koncepcja napięcia emocjonalnego I.L Janisa. W koncepcji tej Janis określił stres jako „taką zmianę w otoczeniu, która typowo tzn. u przeciętnej osoby wywołuje wysoki stopień napięcia emocjonalnego, które przeszkadza w normalnym sposobie reagowania” (Terelak 2008, s. 57). Janis jako pierwszy przedstawił definicję sytuacji stresowej i reakcji stresowej. Według niego sytuacji stresowa to nic innego impuls powodujący nieprawidłowości w postawie i postępowaniu człowieka, zaś reakcja stresowa to różnorodne zmiany w zachowaniu człowieka wywołane poprzez stresory (Terelak 2008, s. 57).

Na uwagę zasługuję także koncepcja transakcyjna stresu RS. Lazarusa i S. Folkman. Ich pojęcie stresu przedstawione jest jako „szczególny rodzaj relacji między człowiekiem a otoczeniem, które to otoczenie człowiek ocenia jako nadwerężające lub przekraczające jego zasoby i zagrażające jego dobrostanowi” (Terelak 2008, s. 63).

Lazarus w swojej teorii szczególną uwagę zwracał na wiele różnorodnych zagrożeń towarzyszących stresowi, ale także na różnice w radzeniu sobie z nim. Różnice te przejawiają się w tym jak zagrożenie jest postrzegane, oceniane i interpretowane. Według niego istnieją trzy rodzaje stresorów.

Są nimi:

  • krzywda lub strata – odnosi się do sytuacji, które miały już miejsce np. śmierć bliskiej osoby,
  • zagrożenie – odnosi się do sytuacji, które jeszcze nie miały miejsca, a są tylko przewidywane,
  • wyzwanie – odnosi się do oceny własnych sposobności przezwycięża­nia i radzenia sobie w sytuacjach stresowych (Terelak 2008, s. 63).

Lazarus i Folkman stwierdzili także, że radzenie sobie ze stresem to „stale zmieniające się (dynamiczne) poznawcze i behawioralne wysiłki mające na celu opanowanie określonych zewnętrznych i wewnętrznych wymagań, oce­nianych przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby” (Terelak 2008, s. 64).

Według nich jest dwa sposoby radzenia sobie ze stresem: działania służą­ce likwidowaniu stresu a także działania o charakterze obronnym (wycofanie się, agresja, ucieczka). Można zauważyć w jaki sposób poszczególne osoby radzą sobie ze stresem poprzez obserwację reakcji i zachowań emocjonalnych oraz fizjologicznych i ruchowych (Terelak 2008, s. 64-65).

Przyczyny stresu

Stres występuje u każdego człowieka i jest powodowany różnymi czynni­kami. Stres więc wywołują różnego rodzaju czynniki i bodźce zwane stresorami.

Możemy wyróżnić stresory:

  1. „ze względu na intensywność:
  • stresor bardzo intensywny – może wywołać stan całkowitej dezorgani­zacji procesów myślowych lub fizycznego bezruchu i osłupienia (np. wypadek komunikacyjny, nieoczekiwany atak klienta, napad rabunkowy);
  • stresor średnio intensywny – reakcja na stres nie wyklucza skuteczne­go radzenia sobie ze stresem (np. egzamin, ślub);
  • stresor mało intensywny — zachowana całkowita kontrola nad sytu­acją (np. organizacja imienin, wyjazd na wakacje);
  1. ze względu na czas:
  • stresor długotrwały – działa na człowieka przez dłuższy czas, wywołu­je stres chroniczny (np. mieszkanie przy ruchliwej ulicy, przewlekła choroba, zła atmosfera w pracy, trudności wychowawcze);
  • stresor krótkotrwały – działa na człowieka krótkotrwale, może po­jawić się nagle, niespodziewanie, ale wiemy, że jest nieunikniony (np. nagły, ostry ból zęba, który mniej lub bardziej można opanować i wiemy, że prędzej lub później minie, lub egzamin, którego termin jest nam znany) stresor krót­kotrwały często odnosi się do stresu ostrego;
  1. ze względu umiejscowienie:
  • stresor wewnętrzny – pojawia się w umyśle; zaliczyć tu można stre­sory psychiczne: przekonania, postawy, uczucia, jakie pojawiają się w sytuacji, gdy myślimy o sobie czy też o czymś, co znajduje się poza nami (mogą to być nasze myśli wynikające z obawy o przyszłość lub wspomnienia, obawa, że nie sprosta się postawionym zadaniom, pośpiech, utrata kontroli);
  • stresor zewnętrzny – wynika ze środowiska zewnętrznego, otocze­nia; zaliczyć tu można stresory społeczne (konflikty, izolacja, niepożądana wizyta, strata bliskich osób), przeszkody, które napotykamy w naszym życiu czy bodźce fizyczne, takie jak hałas czy niewłaściwa temperatura” (Waszkowska, Potocka i Wojtaszczyk 2010, s. 17). Stres pojawia się najczęściej w sytuacjach niespodziewanych, czyli takich które wywołują w nas poczucie lęku i strachu, które nas paraliżują.

W książce „Stres, mobbing i wypalenie zawodowe” możemy znaleźć po­dział stresorów na:

  • fizyczne – to nic innego jak wszystkie te bodźce, które odczuwamy, widzimy, słyszymy czyli na przykład wysoka lub niska temperatura (wahania), zbyt jasne światło, migotania światła, zmiany ciśnienia atmosferycznego, róż­nego rodzaju hałasy, wibracje, szmery, różnego rodzaju urazy fizyczne,
  • psychiczne – to wszystkie te czynniki, które nie pozwalają nam spo­kojnie żyć czyli na przykład strach, że nie zrobimy czegoś dobrze, że nie spro­stamy oczekiwaniom, brak swobody i niezależności, zbyt mało czasu, brak kontroli,
  • społeczne – do tego rodzaju stresorów zaliczać możemy chociażby naj­różniejsze konflikty towarzyszące człowiekowi w okresie życia, brak wsparcia i odtrącenie, odseparowanie, niezapowiedziane i niemiłe wizyty, utrata osób dla nas ważnych (Litzke i Schuh 2007, s. 11).

Przyczyn stresu można więc doszukiwać się w życiu codziennym. Doty­czą zarówno życia rodzinnego, szkolnego, zawodowego.

Rodzaje stresu

Ponieważ człowiek styka się na co dzień z różnymi sytuacjami i jest ak­tywny na wielu płaszczyznach dlatego też jest wiele rodzajów stresów, które postaram się przybliżyć. Występuj ą rodzaje stresu takie jak:

  • stres życia – związany jest z sytuacjami, które na co dzień dotykają człowieka, czyli codzienne kłopoty, zmagania, ciężkie sytuacje życiowe;
  • stres zawodowy – dotyczy on miejsca pracy, obowiązków, życia zawo­dowego i często syndromu wypalenia zawodowego;
  • stres organizacyjny – występuje w życiu człowieka, który przynależy do różnych instytucji, organizacji, kółek;
  • stres środowiskowy – dotyczy tych czynników, które mogą zakłócać prawidłowe funkcjonowanie człowieka czyli na przykład hałas, nieodpowied­nie warunki, brud;
  • stres ekonomiczny – to ten rodzaj stresu, który dotyczy warunków ekonomicznych w życiu człowieka czyli bezrobocie, stres gospodarczy;67
  • stres psychologiczny – to wszelkiego rodzaju zaburzenia, okazywanie emocji w postaci łęku, strachu, zakłócenia, izolacja;
  • stres fizyczny – to wszystkie te reakcje organizmu, które możemy za­obserwować w sytuacji stresowej na przykład drżenie rąk, suchość w ustach (Przyczyny stresu).

Fazy przeżywania stresu

Każdy organizm reaguje na stres w bardzo podobny sposób. Istnieje wie­le modeli, które pokazują jak organizm człowieka reaguje w sytuacji, kiedy dochodzi do jakiegoś niebezpieczeństwa i jednostka zaczyna się denerwować. Popularnymi i rozpowszechnionymi modelami przebiegu procesu stresu był model H. Selyego i model I.L. Janisa. Przedstawiały się one następująco:

Tabela 1. Fazy przeżywania stresu

                          Model reakcji organizmu

na niebezpieczeństwo wg H. Selyego

                 Model reakcji organizmu

na niebezpieczeństwo wg I. L. Janisa

• faza reakcji alarmowej – w tej fazie

człowiek zostaje postawiony przed

wymaganiami, sytuacją, która

przewyższa jego możliwości. Jest to

faza strachu, niepokoju, zdziwienia.

Selye podzielił te fazę na 2 stadia:

-szoku – zawiera tutaj oprócz konkretnych

zmian specyficznych także

zmiany fizjologiczne,

– przeciwdziałania szokowi – w tej

fazie zawarte są reakcje obronne

organizmu (mobilizacji), organizm

podejmuje próby zwalczenia stresu,

• faza odporności – w fazie tej chodzi

przede wszystkim o to, że organizm

zaczyna przyzwyczajać się do

czynników uprzednio źle na niego

działających, objawy zanikają, ale

czynniki które wcześniej nie miały

znaczenia i nie były odczuwane

przez organizm zaczynają być

mniej tolerowane. W tym stadium

organizm próbuje stawiać opór ale jednocześnie przystosowuje

się do zaistniałego wydarzenia,

• faza wyczerpania – faza ta ma

miejsce gdy organizm przestaje

radzić sobie z długotrwałym działaniem

stresorów szkodliwych dla

organizmu, organizm przestaje się

bronić, to co wcześniej pomagało

bronić się przed czynnikami stresogennymi

teraz zaczyna szkodzić.

Jeśli stresor nie zniknie może to

doprowadzić do wyczerpania, chorób

a w najgorszym wypadku do

śmierci człowieka.

• fazę zagrożenia – człowiek spostrzega

zagrożenie, Które może go dotknąć

tym samym powoduję strach, niepokój,

obawy i lęk,

• fazę działania niebezpieczeństwa –

człowiek zauważa niebezpieczeństwo

i możliwość ustrzec się go i zapobiec

mu ale wszystko uzależnione jest od

charakteru człowieka i czynności

obronnych,

• fazę skutków stresu – w tej fazie

osoba dotknięta stresem zaczyna

spostrzegać złe skutki stresu, bez

znaczenia czy stres ten trwał długo

czy krótko

Źródło: http://portalp.bczdrowie.pl/przyczyny-stresu [dostęp dn. 30.06.2014).

Fazy te pokazują jak organizm reaguje podczas pojawienia się nowego bodźca, nieznanego dotąd człowiekowi. Zazwyczaj organizm przyzwyczaja się do czynników stresowych jednak nikt nie jest w stanie znosić sytuacji streso­wych bez końca. Gdy stres ma długotrwałe działanie pojawiają się problemy zdrowotne oraz syndrom wypalenia zawodowego. Jest to bardzo niebezpieczne zjawisko, gdyż powoduje u nas obojętność wobec pracy, którą dotąd lubiliśmy i szanowaliśmy.

Przyczyny stresu w pracy:

27,7% Presja czasu

21,3% rywalizacja w pracy

17,4% trudne warunki

13,5% kontakt z przełożonym

10,3% kontakt z klientem

9,7% zbyt duża odpowiedzialność

Źródło: Stres w pracy

Charakterystyka stresu zawodowego

Stres zawodowy towarzyszy nam w naszym miejscu pracy. Według Pań­stwowej Inspekcji Pracy stres zawodowy (stres w miejscu pracy) „występuje wtedy, kiedy osoby pracujące – pracownicy i pracodawcy – odczuwają dys­komfort psychiczny dotyczący warunków i/lub wymagań pracy w sytuacji, w której w danym momencie warunki i wymagania te przekraczają ich moż­liwości” (Prewencja).

Według T. Marka stres zawodowy „Jest przede wszystkim wynikiem de­ficytu zasobów i ma miejsce wtedy, kiedy wymagania stawiane przez sytuację przerastają możliwości pracownika, zaś sama sytuacja, w jakiej znajduje się pracownik oceniana jest jako szkodliwa, zagrażająca bądź wymagająca znacz­nego wysiłku” (Ogińska-Bulik 2006, s. 18). Stres występuje więc wtedy, gdy jednostka nie może poradzić sobie z zadaniami, które ją przerastają. Jednostce zostają postawione cele do zrealizowania, przewyższające jej możliwości. Gdy pracownik posiada możliwości realizacji celów wówczas nie dochodzi do stresu. Sprawowanie wciąż takich samych czynności doprowadza jednak do zmęcze­nia a także osłabnięcia i wykończenia możliwości, a co za tym idzie do zmniej­szenia wydajności pracownika i pojawienia się stresu. Dobrze zjawisko stresu zostało przedstawione w verońskim modelu stresu zawodowego. Ten model stresu w swoich publikacjach ukazali M. Fąfrowicz i T. Marek. Ujęli stres „w kontekście relacji występujących pomiędzy obciążeniem pracą a możliwo­ściami (wydolnością) jednostki” (Ogińska-Bulik 2006, s. 18).

  1. Ratajczak pisze, że stres w miejscu pracy pojawia się tam, gdzie:
  • pracownik dostaje zadanie, zlecenie od pracodawcy, zadanie które jest trudne, niejasno sprecyzowane, nie wiadomo jak się do tego zabrać i na czym ono dokładnie polega,
  • pracownik stara się spełnić oczekiwania przełożonego, traktuje to za­danie jako wyzwanie, stara się poradzić sobie z postawionym mu zadaniem, a jeśli nie podejmuje żadnego działania zaburza to obraz jego osoby,
  • jeśli postawione zadanie przewyższa możliwości realizacji pracownika, to zaczyna brakować energii zarówno fizycznej jak i psychicznej, co prowadzi do stresu (Ogińska-Bulik 2006, s. 32).

Każdy człowiek odczuwa stres inaczej. Dla jednych stres jest pewnego rodzaju motywatorem, dla innych paraliżującym czynnikiem. Na stronie in­ternetowej Państwowej Inspekcji Pracy możemy znaleźć informację dotyczącą tego, że na stres w pracy najbardziej narażone są:

  • osoby w młodym wieku;
  • osoby, które posiadają krótki staż pracy albo w ogóle nie pracowały w branży, w której dostały miejsce pracy;
  • osoby które nie posiadają odpowiednich kwalifikacji, predyspozycji, wykształcenia i doświadczenia a zostały przyjęte do pracy;
  • osoby bardzo płochliwe i wrażliwe;
  • osoby w podeszłym wieku;
  • osoby, które zbyt angażują się w sprawy zawodowe, firmowe;
  • osoby niecierpliwe, potrzebujące ciągłej rywalizacji z innymi;
  • osoby, które borykają się z problemami rodzinnymi na przykład z powodu choroby czy śmierci bliskiej osoby (Prewencja).

Jak więc w środowisku pracy zapobiegać stresowi? W artykule Doroty Żołnierczyk „Jak przeciwdziałać negatywnym skutkom stresu w pracy?” są ukazane pewne warunki, jakie powinny być spełnione w miejscu pracy aby zapobiegać pojawieniu się stresu zawodowego:

  • obowiązki w pracy powinny być adekwatne do możliwości realizacji,
  • praca powinna pozwolić na rozwój kwalifikacji, wiedzy i umiejętno­ści pracownika,
  • zadania, obowiązki powinny być jasno wyznaczone i egzekwowane,
  • osoba zatrudniona powinna mieć możliwość udziału w podejmowa­niu decyzji związanych z jego pracą a także w relacjach z innymi pracownikami,
  • pracownik powinien mieć łatwy dostęp i możliwości do podniesienia kwalifikacji (Żołnierczyk 2004, s. 10).

Pracownik powinien na własną rękę w różnorodny sposób zapobiegać stresowi w pracy poprzez różne techniki antystresowe, co ukazuje powyżej zamieszczony schemat. Jak możemy zauważyć jest wiele sposobów na to aby stres zawodowy nie spowodował u nas większych szkód w organizmie. Nieste­ty nie wszyscy pracodawcy są w stanie pozwolić pracownikowi na elastyczne godziny pracy czy dłuższy urlop regeneracyjny. Powinniśmy jednak sami pró­bować przezwyciężać stres tak, aby móc spełniać się zawodowo do emerytury. Jeśli człowiek nie jest w stanie dać sobie rady sam używając różnych strategii i rozwiązań to powinien zwrócić się do specjalisty, który podczas spotkania pokaże w jaki sposób radzić sobie ze stresem, jak mu zapobiegać.

Stres w pracy socjalnej

Praca socjalna jest bardzo ważną działalnością, nastawioną na pomoc lu­dziom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej. Według Ustawy o pomo­cy społecznej praca socjalna to: „działalność zawodowa mająca na celu pomoc osobom i rodzicom we wzmacnianiu lub odzyskaniu zdolności do funkcjono­wania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi” (Ustawa o pomocy społecznej, art.6, pkt 12.). Praca socjalna jest więc nastawiona na profesjonalną pomoc tym osobom, które nie potrafią same przezwyciężyć ciężkiej sytuacji, w której się znaleźli. Każdy pracownik socjalny powinien posiadać odpowiednie do­świadczenie, kwalifikacje, umiejętności, być empatyczny, powinien kierować się pewnymi zasadami etycznymi, powinien umieć znosić krytykę, powinien wzbudzać zaufanie, być komunikatywnym i bezinteresowny. Istotną rzeczą jest to, żeby pracownik socjalny nie patrzył na klienta z góry, aby traktował go jak człowieka z godnością i poszanowaniem.

Pracownik socjalny w swojej pracy jest narażony na różne czynniki (stre­sory), które powodują że pojawia się w jego życiu zjawisko stresu zawodowego. Jakie mogą to więc być czynniki? Czynniki w zawodzie pracownika socjalnego, które mogą spowodować stres to:

  • przeciążenie ilościowe pracą – w pracy pracownika socjalnego często można spotkać się z tym, że jest narzucone z góry szybkie tempo pracy, pro­blemy związane z klientami przenosi się często do życia osobistego, zmienia­jące się przepisy dotyczące pomocy społecznej, które trzeba znać na bieżąco również mogą powodować stres;
  • przeciążenie jakościowe pracą – w pracy pracownika socjalnego wystę­puje konieczność podejmowania decyzji mogących nieść ze sobą wiele konse­kwencji, pracownik socjalny odpowiedzialny jest za człowieka i jego życie;
  • ograniczony zakres kontroli nad pracą – pracownik socjalny pracu­je codziennie w tych samych godzinach, nie ma tu możliwości elastycznego czasu pracy, niejednokrotne niepowodzenia w pracy z klientem odbierają pra­cownikowi motywację do dalszego działania, następuję poczucie pracy bez sensu;
  • niejasność pełnionej roli zawodowej – pracownik socjalny z reguły nie przechodzi żadnych szkoleń wstępnych, zostaje rzucony na „głęboką wodę” bez określenia jego obowiązków i zadań, brak doświadczenia sprawia, że pracownik nie czuje się bezpiecznie;
  • konflikt roli zawodowej – pracownik socjalny z góry jest raczej skazany na brak awansu, rozwoju czy podwyżki, pracownik socjalny styka się także z niezadowolonymi klientami, którzy nie dostając tego czego oczekują przychodzą z pretensjami,
  • brak wsparcia ze strony współpracowników lub/i przełożonych – pra­cownicy socjalni nie zawsze mogą liczyć na pomoc doświadczonych kolegów z pracy, ponieważ załadowani nawałem swojej pracy nie mają czasu udzielić rady, relacje z przełożonymi również nie zawsze są najlepsze, podważają pracę i stawiają nowe wymagania,
  • fizyczne warunki pracy – warunki te to przede wszystkim w pracy pracownika socjalnego styczność z osobami, które nie dbają o higienę i porzą­dek w domu w związku z czym pracownik socjalny narażony jest na różnego rodzaju nieprzyjemne zapachy, brud, pracownik socjalny jest także narażony na niebezpieczne sytuacje związane z miejscem zamieszkania klienta (podczas wywiadu środowiskowego) (Przyczyny stresu w miejscu pracy).

Pracownik socjalny jest narażony na ciągły stres w pracy. Osoby zgła­szające się po pomoc nie zawsze wzbudzają w nim pozytywne emocje. Często zdarza się, że klienci nie wzbudzają jego sympatii nie dlatego, że są zaniedbani czy niechlujni, ale dlatego że wyrażają się w sposób wulgarny, podniesionym głosem, przeklinają i obrażają pracownika. Innym czynnikiem, który bardzo często pojawia się wśród osób pracujących w pomocy społecznej jest chociaż­by zastraszanie pracowników socjalnych przez beneficjentów. Klienci w ten sposób próbują wymusić na pracowniku pomoc najczęściej finansową, co dla osób pracujących w pomocy społecznej jest bardzo nieprzyjemne i stresogenne. Oprócz przemocy słownej i zastraszania spotkać się można także z poniżaniem i krytykowaniem pracowników poprzez beneficjentów. Pracownik socjalny jest narażony na szkody związane ze zdrowiem a nawet utratę życia. Źródłem stresu może być nie tylko sam kontakt z klientem ale także sam system pracy i funkcjonowanie placówek pomocowych. System prawny pomocy społecz­nej nie do końca sprzyja klientowi i pracownikowi. Przyznawanie świadczeń reguluje Ustawa o Pomocy Społecznej, na której pracownik socjalny musi się opierać, nie może więc złamać przepisów i zasad, które go obowiązują. Nie pozostawia to pracownikowi wolnej ręki do działania, często nawet poprzez twarde reguły i zasady odmawia się pomocy człowiekowi, który naprawdę jej potrzebuje. Pracownik socjalny czuje się niekiedy bezradny wobec kłopotów beneficjentów co powoduje niedosyt i wyrzuty sumienia.

Zbyt rozbudowana biurokracja także powoduje, że pracownicy nie mogą poświęcić się tylko pomocy potrzebującym. Zbyt dużo obowiązków i zadań niekiedy przewyższa możliwości pracownika co także nie działa pozytywnie na zdrowie i pracę. Złe relacje i stosunki z współpracownikami działają nie­korzystnie na jakość wykonywania pracy. Niskie płace również nie motywują pracowników do działania co wywołuje w nich złość i stres. Istnieje niewiele badań pokazujących jakie stresory mogą występować w pracy socjalnej. Źró­dła stresu przedstawione przeze mnie nie wyczerpują opisywanego tematu, ale aby wymienić ich więcej należałoby przeprowadzić więcej dogłębnych badań.

Zakończenie

Za najważniejszą i za najstarszą, podstawową wartości w pracy socjalnej uważa się godności osoby ludzkiej. Podstawowym celem pracy socjalnej jest niesieniu pomocy ludziom w różnych trudnych sytuacjach życiowych, nie związanych wyłącznie z problemami materialnymi, lecz związanymi także z problemami emocjonalnymi czy psychicznymi. Praca socjalna ma działać nie tylko w obrębie jednostki ale wokół rodziny, jej środowisk lokalnych czy społecznych. Pracownik socjalny działa także na poprawę indywidualnych zdolności swoich klientów oraz działać w kierunki ich taki, który pomoże im samym rozwiązać część ich problemów oraz podejmować kroki w stroje ich społecznej akceptacji i zatrudnienia zawodowego z pomocą innych specjali­stów np.: psychologów, pedagogów, doradców zawodowych.

Pracownik socjalny jest nakierowany na pomoc ludziom w polepszeniu ich orientacji i mobilności społecznej, a także na poprawię ich umiejętności kontaktu i wchodzenia w interakcje społeczne z innymi. Jednakże pamiętać należy, że nie tylko praca socjalna pomaga ludziom w poprawie kontaktu z innymi, wpływa na to mają także róże zawody. Pracownik socjalny niesie pomoc klientom, którzy mają problem indywidualny i osobisty. Pracuję on jednak tylko i wyłącznie na poziomie świadomości bez wchodzenia na poziom podświadomości, pomagając mu przez to w rozwiązaniu problemów rzeczy­wistych co często jest przyczyną stresu.

 

Autor

Janusz Kawa

Absolwent pedagogiki resocjalizacyjnej i pracy socjalnej Uniwersytetu Rzeszowskiego, nauczyciel, doktorant Socjologii w Instytucje Nauk Socjologicznych Uniwersytetu Rzeszowskiego, wykwalifikowany specjalista z zakresu mediacji i negocjacji. Absolwent studiów podyplomowych z zakresu Mediacji i Negocjacji na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego. Jego zainteresowania naukowe skupiają się wokół takich zagadnień jak: problemy i kwestie związane z osobami starszymi w dobie globalizacji. Jest autorem kilkudziesięciu artykułów i rozdziałów w monografiach naukowych. .